بنياد تاريخپژوهي و دانشنامه انقلاب اسلامی از زمان تأسیس، جهت تحقق اهداف و رسالتهای تعریفشده برای بنیاد، سیاستها و راهبردهای پژوهشی خود را بر محور موضوعات زیر متمرکز نمود:
الف. انقلاب اسلامي و فرهنگ شيعه
مهمترين مباحث و موضوعات مربوط به اين محور در پی تبیین نسبت انقلاب اسلامي و نظام جمهوري اسلامي با فرهنگ اسلامي به طور عام و فرهنگ شيعه به طور خاص است. هدف پژوهشهاي مربوط به اين محور بايد تأثيراتي را كه انقلاب اسلامي از فرهنگ ديني پذيرفته است، نشان دهد. مهمترين سرفصلهايي كه ميتواند در اين محور مورد توجه محققان و دانشپژوهان باشد عبارتاند از:
1. انقلاب اسلامي و سنت نبوي در حوزه سياست و تحولات اجتماعي و فرهنگي
2. انقلاب اسلامي و سنت علوي در حوزه سياست و تحولات اجتماعي و فرهنگي
3. انقلاب اسلامي و آموزههاي قيام حسيني و نهضت عاشورا
4. انقلاب اسلامي و رابطه آن با انديشههاي مهدويت و فلسفه دولت كريمه و جامعه توحيدي
و…
از آنجايي كه سكولارها و مخالفان حكومت اسلامي در تلاشاند كه در جامعه رابطه انقلاب اسلامی با فرهنگ اسلامی را مورد تردید قرار دهند و در جامعه القا نمايند كه انديشه انقلاب اسلامي و حكومت اسلامي تحت تأثير برداشت شخصی امام خمينی(ره) از دين بوده و داراي ريشههاي عميق در فرهنگ اسلامي و رابطه دين و سياست نیست، محققان و دانشپژوهاني كه مايل به پژوهش در اين محور هستند بايد تلاش كنند كه با توجه به سنت نبوي و سيره ساير معصومين(ع)حقانيت برداشتهاي امام خميني و پيروان انقلاب اسلامي را در اين رابطه به صورت مستند و علمي اثبات نمايند.
مهمترين بحث اين محور نقش انقلاب اسلامي در بازآفريني تمدن اسلامي است. تمدن اسلامي بيترديد ميراث گرانقدري است كه تحت تأثير فرهنگ قرآني، سنت نبوي و سيره معصومين(ع) دگرگونيهاي عظيمي را در جهان در طول 1400 و خردهاي سال ايجاد كرده است. مسلمانان براي بازآفريني نقش مجدد فرهنگ اسلامي در ايجاد موج جديدي از تمدن اسلامي در دوران جديد نياز به يك انديشه نظاممند، پويا، عدالتمحور، مقتدر، عقلاني و معنوي دارند. اهميت انقلاب اسلامي و انديشههاي امام خميني(ره) در اين ميان از مهمترين محورهايي است كه ميتواند در چنين نسبتي مورد تجزيه و تحليل قرار گيرد.
ب. ريشههاي فكري انقلاب اسلامي
پژوهش پيرامون هويت فكري، فلسفي، فرهنگي و ديني انقلاب اسلامي و انديشههاي امام خميني از مهمترين محورهايي است كه براي غنابخشي به نظريه انقلاب اسلامي اهميت ويژهاي دارد. در حال حاضر مهمترين موضع تهاجم دشمنان انقلاب اسلامي متمركز بر اين محور است. مخالفان حكومت اسلامي براي تضعيف مباني فكري انقلاب اسلامي يا به مباني معرفتشناسي انقلاب و يا به هويت تاريخي آن ميتازند و پيوسته القا ميكنند كه چون انقلاب اسلامي و انديشه حكومت اسلامي ريشه در مباني فكري عالمان شيعه ندارد، نميتواند پايدار بماند.
مهمترين موضوعاتي كه در اين محور قابل پژوهش است عبارتاند از:
1. چشمانداز عالمان شيعه به مسئله حكومت و سياست در تاريخ اسلام به خصوص در دوران معاصر
2. پيشينههاي تاريخي ولايت فقيه در حوزه فقه سياسي، فقه حكومتي و فقه كلامي
3. متفكران حكومت اسلامي در دوران معاصر
4. نظريههاي مربوط به حكومت اسلامي
نقطه تمركز پژوهشهاي مربوط به اين فصل، استنباط مباني فكري حكومت اسلامي از كلام، فقه، فلسفه، عرفان، اخلاق و ديدگاههاي اجتماعي عالمان شيعي است.
پ. ريشههاي اجتماعي، سياسي و تاريخي انقلاب اسلامي
تشكيك در توانايي انديشه ديني براي ايجاد جنبشهاي اجتماعي و تأسيس نظامهاي سياسي پايدار يكي ديگر از مهمترين محورهايي است كه در دفاع از نظامهاي سياسي ديني نميتوان از آن غفلت كرد. مخالفان حكومت اسلامي در بهرهگيري از نوعي نگاه پوزيتيويستي به تاريخ تحولات جنبشها و انقلابها و فرهنگها، عموماً در پي القاي اين ديدگاه هستند كه ايجاد دگرگوني اجتماعي در عصر سلطه مطلقه مدرنيته از طريق تفكرات ديني كه متعلق به دوران ماقبل مدرنيته است، امكانپذير نيست.
دانشپژوهاني كه علاقهمند به پژوهش در اين محور هستند عموماً بايد نقطه عزيمت پژوهش خود را بر اثبات توانايي دين در ايجاد جنبشهاي اجتماعي در ايران معاصر و ساير كشورهاي اسلامي متمركز كنند. در اين محور مهمترين موضوعات عبارتاند از:
1. انقلاب اسلامي و نهضتهاي دوران معاصر.
2. تحولات سياسي، اقتصادي، اجتماعي، فكري و فرهنگي ناشي از اعتقادات ديني در ايران معاصر.
3. ناكارآمدي تفكرات مدرن و فقر تفكر در جريانات شبهروشنفكري براي ايجاد تحولات بنيادي در ايران معاصر.
4. اثرات نفوذ تجدد غربي در عقبماندگي ايران معاصر و نقش اعتقادات ديني در بيداري جامعه.
پژوهشگران علاقهمند به اين محور بايد تلاش كنند با توجه به اسناد و مدارك به جا مانده در اين دوران موضوعات مربوط به اين محور را مورد پژوهش قرار دهند.
ت. شناخت اركان نظام جمهوري اسلامي ايران
از مهمترين مباحث مربوط به توانايي نظام جمهوري اسلامي ايران مباني فقهي و حقوقي آن و تفاوت بنيادهاي اين نظام با ساير نظامهاي سياسي است. متأسفانه هنوز گفتمان رسمي سياست در تحليل انقلاب اسلامي و شناخت اركان نظام جمهوري اسلامي ايران غلبه دارد و محققان انقلاب اسلامي با همان قالبهاي غربي در پي تبيين اين انقلاب ميباشند. اكنون ديگر ترديدي نيست كه قالبهاي تفكر غربي در حوزه سياست براي شناخت انقلاب اسلامي و نظام جمهوري اسلامي ايران كاملاً عقيم بوده و نميتواند منجر به توليد علم در اين حوزه شود.
پژوهشگراني كه تمايل به پژوهش در اين محور دارند بايد تمامي همت خود را در توليد تفكرات جديد و نظريههاي بديع برآمده از انقلاب اسلامي در ميان نظريههاي انقلاب اسلامي و نظام جمهوري اسلامي در ميان ساير نظامهاي سياسي قرار دهند. مهمترين موضوعات تحت اين محور عبارتاند از:
1. ماهيت نظام جمهوري اسلامي و تفاوتهاي آن با نظامهاي ديگر
2. تعامل مردمسالاري و باورهاي ديني در نظام جمهوري اسلامي
3. بنيادهاي فقهي و حقوقي نظام جمهوري اسلامي و تفاوت آن با ساير جمهوريها
4. مطالعه تطبيقي نظام جمهوري اسلامي با ساير نظامها از جنبه حقوق اساسي
5. نظام جمهوري اسلامي و تفكرات جديد در سياست
6. نظام جمهوري اسلامي و بازسازي هويت ملي
ث. آسيبشناسي انقلاب اسلامي و نظام جمهوري اسلامي ايران
آسيبشناسي انقلاب اسلامي فصل مهم ديگري از چالشهايي است كه هر نظام انقلابي، نوپا و جديد در عرض آن قرار دارد. شناخت آفات انقلاب بيترديد بدنه نظام و نيروهاي انقلاب را از آسيبها و خطرهايي كه در كمين نشسته است دور نگاه ميدارد. در اين محور موضوعاتي چون:
1. آفات فكري و اخلاقي
2. آسيبهاي تشتت سياسي و فرهنگي
3. آفات دنياگرايي و گرايش به تمايلات اصالت سود و لذت
4. آفات مردمگريزي
5. آفات دينگريزي و تمايلات سكولاريستي
6. آسيبهاي ناشي از عدول از آرمانهاي انقلاب اسلامي
7. آسيبهاي ناشي از گروهگرايي، باندبازي، حزبسازي و…
8. آفات خروج نسلهاي انقلابي از نظام
و… مهمترين موضوعات قابل بررسي در اين محور ميباشد.
ج. انديشهها و آرمانهاي امام خمينی(ره)
انقلاب اسلامي ايران بيترديد بدون نام امام خميني(ره) در جهان شناخته شده نيست. اگر قرار است اين انقلاب پايدار بماند و اثرات خود را در زنده شدن دين در حيات اجتماعي نشان دهد بايد ذرهاي از انديشهها و آرمانهاي امام خميني(ره) عدول نكند. اكنون دشمنان انقلاب اسلامي حجم عظيمي از تهاجمات خود عليه انقلاب اسلامي را بر روي تخريب يا تحريف شخصيت، انديشهها و آرمانهاي امام خميني سرمايهگذاري نمودهاند. بر تمامي دوستداران انقلاب اسلامي واجب است كه ياد و نام امام را هميشه زنده نگه دارند.
كساني كه مايل به پژوهش در اين محور هستند ميتوانند با تمركز و تفحص در موضوعات زير سد محكمي بر سر راه دشمنان انقلاب اسلامي ايجاد نمايند:
1. زندگي و زمانه امام
2. آرمانها و انديشههاي امام
3. نوآوريهاي فقهي، كلامي، سياسي و… امام
4. امام در چشمانداز دوستان انقلاب اسلامي
5. امام در چشمانداز دشمنان انقلاب اسلامي
و…
چ. اثرات انقلاب اسلامي در دنياي اسلام و جهان
انقلاب اسلامي به عنوان آخرين انقلاب بزرگ اجتماعي در دوران سلطه مطلق مدرنيته از يك طرف و تنها انقلاب بزرگ اجتماعي برآمده از انديشههاي اسلامي و باورهاي ديني از طرف ديگر به خودي خود، اثرات ترديدناپذيري را در جهان به جا گذاشته است. اين اثرات از زواياي مختلفي قابل بررسي است. علاقهمندان به اين محور ميتوانند با تمركز بر موضوعات زير فضاي لازم را براي بررسي اثرات انقلاب اسلامي در همه زمينهها چه در دنياي اسلام و چه در جهان سكولار فراهم سازند:
مهمترین موضوعات این محور عبارتاند از:
1. انقلاب اسلامي و نهضتهاي اسلامي در جهان پساسكولار
2. انقلاب اسلامي و نهضتهاي رهاييبخش در جهان پساسكولار
3. تأثير انقلاب اسلامي بر نظريههاي انقلاب
4. تأثير انقلاب اسلامي بر قالبهاي نظامهاي سياسي مردمسالار
5. انقلاب اسلامي و تحول مفاهيم سياست، فلسفه، فرهنگ و اجتماع
6. انقلاب اسلامي و دگرگونيهاي استراتژيهاي سياسي، ديني و فرهنگي
7. انقلاب اسلامي و مسئله فلسطين و صهيونيسم بينالملل
8. انقلاب اسلامي و دكترين جهاني شدن، فرهنگ، سياست و اقتصاد
ح. دستاوردهاي انقلاب اسلامي
از مهمترين مباحثي كه در طول حاكميت انقلاب اسلامي تا به امروز دشمنان نظام جمهوري اسلامي بر روي آن سرمايهگذاري ويژهاي كردهاند، ناكارآمد نشان دادن اين نظام در تأمين خواستههاي فكري، فرهنگي، سياسي، اقتصادي و اجتماعي جامعه است.
پيوسته در گوشه و كنار ميشنويم كه انقلاب اسلامي هيچ كاري براي مردم انجام نداده است. كساني كه مايل به پژوهش در اين زمينه ميباشند بايد با تكيه بر آمارها، اسناد و مدارك و تحليلهاي واقعي و عقلاني اوضاع ايران را قبل از انقلاب اسلامي- به خصوص در دوره حاكميت 70 ساله نظام مشروطه سلطنتي- با تحولات بعد از انقلاب اسلامي مقايسه نمايند و به مردم نشان دهند كه چه تحولات بزرگي از نظر اقتصادي، فرهنگي، سياسي، اجتماعي و فكري در ايران اتفاق افتاده است. در اين محور مهمترين موضوعات عبارتاند از:
1. دستاوردهاي فكري و علمي انقلاب اسلامي
2. دستاوردهاي سياسي و فرهنگي
3. دستاوردهاي اقتصادي و اجتماعي
4. توليد مفاهيم جديد
5. زنده شدن دين در حيات اجتماعي
6. بازسازي نقش محوري زن در جامعه و نجات زن ايراني از كالايي شدن در تقليد غربي
7. انقلاب اسلامي و بازسازي هويت زن ايراني
8. انقلاب اسلامي و بيداري عقل ايراني
9. انقلاب اسلامي و توسعه روستايي
10. انقلاب اسلامي و زوال نظام ضد عقلي و ضد ديني شاهنشاهي در ايران
و…
خ. ساير موضوعات
در فرهنگ انقلاب اسلامي علاوه بر محورها و موضوعات مذكور، ظرفيتهاي بزرگي براي پژوهش وجود دارد كه علاقهمندان ميتوانند با تمركز بر آنها در توليد فرهنگ و ادبيات ويژه انقلاب اسلامي كمك شاياني نمايند. مباحثي چون:
1. چهرهها، شخصيتها و متفكران تأثيرگذار در انقلاب اسلامي
2. شهدا، جانبازان، ايثارگران و خانوادههاي آنها
3. نقد متون و منابع پیرامون انقلاب اسلامي و تاريخ معاصر ايران
4. نقد ديدگاهها و جريانات و گرايشهاي موافق و مخالف انقلاب اسلامي (جريانشناسي)
5. بررسي اسناد و مدارك مربوط به انقلاب اسلامي مثل اسناد ساواك، اسناد لانه جاسوسي، اسناد منتشرنشده پيرامون انقلاب اسلامي و…
6. تحليل مناسبتها و رخدادهاي مهم و تأثيرگذار در دوران انقلاب اسلامي مثل: جنگ تحميلي، جنگ قومي گروهكها عليه انقلاب اسلامي، تروريسم عليه انقلاب اسلامي، تسخير لانه جاسوسي، سقوط ليبرالها و دهها موضوع ديگر در اين زمينه.
چرا تدوین دانشنامه انقلاب اسلامی؟
بیتردید انقلاب اسلامی، اهمیت و عزتی بینظیر در جهان کنونی دارد. یکی از راههای معرفی جامع و روشمند این انقلاب بزرگ اجتماعی، سیاسی و فکری، تدوین دانشنامه انقلاب اسلامی است.
با درک دشواریها، مشکلات و موانع موجود در راه شناخت عمیق، دقیق و کامل مبانی اصلی انقلاب اسلامی، مجاهدتها و جانفشانیهای ملت بزرگ ایران در مسير استقلال، آزادی و جمهوری اسلامی و آرمانها و اندیشههای پیشوای بزرگ ملت ایران، حضرت امام خمینی(قدسسره الشریف)، ضرورت تدوین دانشنامه انقلاب اسلامی به عنوان یکی از اصولیترین اقدامات جهت تحقق سیاستها و راهبردهای مذکور، با توجه به مسائل زیر بدیهی است:
1. فقدان منابع مرجع
2. خطر منابع رو به رشد شفاهی و ضرورت تأکید بر منابع تحقیقی
3. پیشگیری از خطر تحریف
بر اساس این ضرورتها، اهداف اصلی تدوین دانشنامه انقلاب اسلامی به قرار زیر تبیین گردید:
1. تعریف و تثبیت دیدگاه صائبی از تاریخ انقلاب اسلامی با ابتناء به اندیشههای حضرت امام خمینی(ره)
2. ارایه مجموعهای یکدست، دقیق و عمیق از تاریخ انقلاب اسلامی
3. شناسایی، تدوین و تبیین مفاهیم جدید حوزه انقلاب اسلامی
4. تبیین تأثیر انقلاب اسلامی در تحولات سیاسی و اجتماعی ایران، منطقه و جهان
5. تبیین دستاوردهای اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی انقلاب اسلامی
6. تبیین تأثیر انقلاب اسلامی در نظریهها و الگوهای جنبشهای اجتماعی و سیاسی و الگوهای جدید نظام سیاسی
7. گردآوری نظریات، موضوعات و دیدگاههای موافقان و مخالفان پیرامون انقلاب اسلامی
بنابراین دانشنامه، در برگیرنده اطلاعات عمومی، با قالب توصیفی و مستند نسبت به مدخلها به صورت اجمالی و نيز تفصیلی با ذکر زمان و مکان دقیق رویدادها و واقعیتها و اطلاعات عمومی مقدماتی به اضافه نقش مداخل (رویدادها، شخصیتها، احزاب، گروهها و جریانها، مفاهیم، رسانهها، هنر و ادبیات، رخدادها و…) در تحولات عمده دوران معاصر است.
از آنجا که تحولات، شخصیتها و جریانهای متنوعی در دوران معاصر در ایران، جهان اسلام و غرب، با انقلاب اسلامی به طور مستقیم و غیر مستقیم مرتبط بودهاند، بنابراین در گزینش مدخلها، ساختاربندی و نگارش آنها، به دو شاخص اساسی توجه شده است:
1. موضوعها، مفاهیم، شخصیتها و رخدادهایی که با شکلگیری و پیروزی انقلاب اسلامی مرتبطاند.
2. موضوعها، مفاهیم، شخصیتها و رخدادهایی که تحت تأثیر انقلاب اسلامی شكل گرفتند.
با تفاصیل مذکور، نصابنامه گزینش مدخلهای اين دانشنامه به شرح زیر تعیین گردید:
الف. مفاهیم برخاسته از فرهنگ و تمدن اسلامی، نظیر توحید، شهادت، جهاد، شورا، مشروعیت، ولایت، امامت، امت، دارالاسلام، دارالکفر، نفاق، منافقین، فتنه، عاشورا، غدیر، مهدویت، دولت کریمه… اغلب این مفاهیم، ابعاد تاریخی، کلامی و فقهی دارند؛ که با توجه به هدف این دانشنامه، بررسی این ابعاد با توجه به معنازایی آنها در حوزه انقلاب اسلامی، در حیطه وظايف قرار میگیرد. در این دانشنامه، معنای سیاسی و کاربرد اجتماعی این مفاهیم مدنظر است و به ابعاد فوق فقط تا آنجا اشاره ميشود که به درک فضای انقلاب اسلامی و نقش اجتماعی دین در دنیا کمک رساند.
ب. ادبیات برخاسته از انقلاب اسلامی، مانند استکبار، طاغوت، مفسد فیالارض، مستضعف، مستکبر و… به این مفاهیم از آن جهت توجه ميشود که معنازایی و توان تولیدی ادبیات انقلاب اسلامی را در ایجاد مفاهیم جدید در حوزه سیاسی و اجتماعی نشان میدهد.
ج. مفاهیم برخاسته از ادبیات روزمره اجتماعی، سیاسی… مانند، ایدئولوژی، دموکراسی، آزادی، استعمار، فمینیسم، جمهوریت، مقبولیت، مردمسالاری و… به این مفاهیم از این جهت توجه ميشود که نحوه ورود این مفاهیم به ادبیات انقلاب اسلامی و موضعگیری مسلمانان نسبت به آنها، در فهم انقلاب اسلامی اهمیت دارد؛ اینکه ملت ایران و رهبری انقلاب از لحاظ نظری چگونه این مفاهیم را تفسیر و در عمل چه موضعی در برابر آن اتخاذ کردهاند.
در نگارش مداخل دانشنامه انقلاب اسلامی نه تنها مبانی مذکور مورد توجه شورای علمی و سیاستگذاری قرار دارد بلکه در رأس تمامی این دستورالعملها و شیوهنامهها، منشور تاریخنگاری انقلاب اسلامی که امام راحل در نامه مورخ 25/10/1367 به حجتالاسلام والمسلمین سید حمید روحانی صادر فرمودند مبنای پژوهش مداخل دانشنامه است. امام در این منشور فرمودند:
اکثر مورخین، تاریخ را آنگونه که مایلاند و یا بدانگونه که دستور گرفتهاند مینویسند، نه آنگونه که اتفاق افتاده است. از اول میدانند که کتابشان بنا است به چه نتیجهای برسد و در آخر به همان نتیجه هم میرسند. از شما میخواهم هر چه میتوانید سعی و تلاش نمایید تا هدف قیام مردم را مشخص نمایید، چرا که همیشه مورخین اهداف انقلابها را در مسلخ اغراض خود و یا اربابانشان ذبح میکنند. امروز همچون همیشه تاریخ انقلابها، عدهای به نوشتن تاریخ پر افتخار انقلاب اسلامی ایران مشغولاند که سر در آخور غرب و شرق دارند. تاریخ جهان پر است از تحسین و دشنام عدهای خاص، له و یا علیه عدهای دیگر و یا واقعهای در خور بحث. اگر شما میتوانستید تاریخ را مستند به صدا و فیلم حاوی مطالب گوناگون انقلاب از زبان تودههای مردم رنجدیده کنید، کاری خوب و شایسته در تاریخ ایران نمودهاید. باید پایههای تاریخ انقلاب اسلامی ما چون خود انقلاب بر دوش پابرهنگان مغضوب قدرتها و ابرقدرتها باشد. شما باید نشان دهید که چگونه مردم، علیه ظلم و بیداد، تحجر و واپسگرایی قیام کردند و فکر اسلام ناب محمدی را جایگزین تفکر اسلام سلطنتی، اسلام سرمایهداری، اسلام التقاط و در یک کلمه اسلام امریکایی کردند. شما باید نشان دهید که در جمود حوزههای علمیه آن زمان که هر حرکتی را متهم به حرکت مارکسیستی و یا حرکت انگلیسی میکردند، تنی چند از عالمان دینباور دست در دست مردم کوچه و بازار، مردم فقیر و زجرکشیده گذاشتند و خود را به آتش و خون زدند و از آن پیروز بیرون آمدند. شما باید به روشنی ترسیم کنید که در سال ۴۱، سال شروع انقلاب اسلامی و مبارزه روحانیت اصیل در مرگآباد تحجر و تقدسمآبی چه ظلمها بر عدهای روحانی پاکباخته رفت، چه نالههای دردمندانه کردند، چه خوندلها خوردند، متهم به جاسوسی و بیدینی شدند ولی با توکل بر خدای بزرگ کمر همت را بستند و از تهمت و ناسزا نهراسیدند و خود را به توفان بلا زدند و در جنگ نابرابر ایمان و کفر، علم و خرافه، روشنفکری و تحجرگرایی، سرافراز- ولی غرقه به خون یاران و رفیقان خویش- پیروز شدند.
فصلنامه پانزده خرداد از این شماره در نظر دارد در بخش ویژهای به مناسبتهای مختلف، تعدادی از مدخلهایی که به نگارش درآمده است را در معرض داوریهای خوانندگان محترم قرار دهد تا علاوه بر استفاده از دیدگاههای صاحبنظران و محققان و دانشپژوهان، نقاط ضعف و کاستیهای مقالات برطرف گردد. تا به نصرت الهی و وظیفهمندی و مسئولیتپذیری دوستداران انقلاب اسلامی، دانشنامهای جامع، مانع و منطبق بر خواست و آرمانهای انقلاب اسلامی و امام خمینی تدوین گردد.
پیشاپیش از تمامی دلسپردگان به انقلاب اسلامی که با مطالعه این مدخلها و ارایه نظرات خود به جامعیت و غنای این کار بزرگ و ماندگار یاری میرسانند، سپاسگزاریم.
بنیاد تاریخپژوهی و دانشنامه انقلاب اسلامی- فصلنامه پانزده خرداد
