غلامرضا خارکوهی

اسدالله علم

قیام ۱۵ خرداد سال ۱۳۴۲ یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ سیاسی معاصر ایران است که تاکنون آثار و مقالات بیشماری پیرامون آن نگاشته شده است. اهمیت این موضوع بدان علت است که این واقعه مبداء نهضت بزرگی به نام انقلاب اسلامی بود که در نخستین قدم‌ها به شدت کاخِ سلطنتِ تا دندان مسلحِ محمدرضا شاه را لرزاند و تا مرز سقوط پیش‌رفت. اما حبس حضرت امام خمینی رهبر این قیام از یک سو و کوتاهی سایر مراجع بزرگ روحانی از سوی دیگر و سرکوب وحشیانه مردم توسط رژیم و عقب‌نشینی مردم از صحنه پس از یک هفته، از جمله عواملی بود که مانع از سقوط زود هنگام سلطنت شاه، در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ شد.

آنچه در این رویداد بزرگ تا حدود زیادی مغفول مانده نقش منفی و پیدا و نهان اسدالله علم ـ نخست وزیر شاه ـ است که تأثیر مهمی در تشدید اختلاف روحانیت و حکومت و بعد هم سرکوب مخالفان ایفا نمود. لذا با وجود انبوه پژوهش‌ها و مطالعاتی که تاکنون درباره این قیام صورت گرفته اما زوایای زیادی از این رویداد به‌ویژه نقش منفی اسدالله علم در این قضایا ناگفته یا کم گفته مانده و جای بررسی و کالبد شکافی دارد.

به‌طوری که بررسی جامع نقش علم در رویدادهای سیاسی مهرماه ۴۱ تا خرداد ۴۲ مستلزم تدوین کتاب مستقلی است، که همت پژوهشگران متعهد انقلاب را می‌طلبد. لذا با توجه به اهمیت این مسئله، ما در این مقاله برای نخستین بار به بررسی نقش اسدالله علم در واقعه ۱۵ خرداد می‌پردازیم.

البته بررسی نقش عَلم در سرکوب قیام ۱۵ خرداد به معنای تبرئه شاه در این جنایت تاریخی نیست. چرا که شاه عامل اصلی بازداشت امام و سرکوب مخالفان بود و در این زمینه حتی تردید هم نداشت. لذا بررسی سخنان و مواضع سیاسی او از مهرماه سال ۴۱ تا مرگش به‌خوبی این سخن را تأیید می‌کند که اگر کوچک‌ترین تردیدی شاه در این باره داشت لااقل یک‌بار در سخنان و مواضع و کتاب‌هایش اظهار ندامت می‌کرد.

در حالی که او تا پایان زندگی خفت‌بارش در خارج کشور از کشتار مردم در ۱۵ خرداد و پس از آن دفاع نموده‌است. اما او برای حفظ دیکتاتوری‌اش نیاز به مجریان حلقه به‌گوشی داشت که اهداف پلیدش را در سرکوب مردم مسلمان بی‌ کم و کاست اجرا نمایند و لذا نقش علم در اینجا به‌عنوان نخست وزیر و بالاترین مقام اجرایی پس از شاه حائز اهمیت می‌باشد.

نسخه کامل PDF

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *