انتقادات يك ديكتاتور از ديكتاتورى

image_print

نقدى بر خاطرات اسدالله علم

دفتر مطالعات و تدوين تاريخ ايران

اميراسدالله علم در سال ۱۲۹۸ ش در بيرجند به دنيا آمد. پدرش، محمدابراهيم شوكت الملك علم، حاكم قائنات و سيستان و از وابستگان سياست انگلستان بود كه در كودتاي ۱۲۹۹ رضاخان از حاميان وي به شمار مي رفت. به همين سبب شوكت الملك در دوران پادشاهي رضاخان چند دوره وزارت پست و تلگراف و تلفن را بر عهده داشت.

اسدالله علم تحصيلات ابتدايي و متوسطه را در زادگاهش گذرانيد و اگرچه قصد داشت براي ادامه تحصيل در رشته كشاورزي به يكي از كشورهاي اروپايي عزيمت كند، اما به دستور رضاشاه، تحصيلات عالي را در اين رشته در دانشكده كشاورزي كرج (وابسته به دانشگاه تهران) پي گرفت. وي پيش از آغاز تحصيلات در پاييز سال ۱۳۱۸ به امر رضاشاه با ملك تاج قوام (دختر قوام الملك شيرازي) ازدواج كرد. علم در سال ۱۳۲۱ پس از اخذ مدرك ليسانس، همراه همسرش عازم بيرجند شد و تا هنگام مرگ پدرش در سوم آذر ۱۳۲۳ در همان جا ماند. در پي اين واقعه، وي سرپرستي املاك وسيع خانوادگي شان در بيرجند و قائنات را به ديگري سپرد و راهي تهران گرديد و در اواخر سال از سوي احمد قوام (نخست وزير وقت) به عنوان فرماندار كل سيستان و بلوچستان منصوب و رهسپار زاهدان شد.
ورود به كابينه محمد ساعد در دي ماه ۱۳۲۸ به عنوان وزير كشور مسئوليت بعدي علم در دستگاه دولتي بود كه بيش از يك ماه طول نكشيد و سپس در كابينه بعدي ساعد كه در اسفندماه همين سال معرفي شد، به عنوان وزير كشاورزي ظاهر گرديد. وي همچنين در كابينه علي منصور (فروردين ۱۳۲۹) وزارت كشاورزي را بر عهده داشت و در كابينه سپهبد علي رزم آرا (تير ۱۳۲۹) عهده دار وزارت كار شد. در پي اوج گيري نهضت ملي و ترور رزم آرا و سپس تشكيل كابينه دكتر محمد مصدق، علم از وزارت بركنار شد، اما به دليل اعلام وفاداري به شاه، ضمن آنكه بيش از پيش به محمدرضا نزديك گرديد، در تيرماه ۱۳۳۱ از سوي او به سرپرستي املاك و مستغلات پهلوي گماشته شد.

در اين هنگام به علت اقدامات و تحركاتي در چارچوب حمايت از شاه، از سوي مصدق محترمانه به بيرجند تبعيد شد و تا هنگام كودتاي ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در آن منطقه به سر برد. در پي سقوط دولت دكتر مصدق، علم به تهران بازگشت و مجدداً به سرپرستي املاك و مستغلات پهلوي منصوب گرديد و البته در حلقه نزديكترين ياران محمدرضا نيز درآمد. وي در كابينه حسين علاء كه در پي بركناري زاهدي از نخست وزيري در فروردين ۱۳۳۴ تشكيل شده بود، به وزارت كشور منصوب شد و نقش مهمي را در وارد كردن اشخاص مورد نظر شاه به مجلس نوزدهم ايفا كرد. علم همچنين كليه استانداران و فرمانداران را نيز از سرسپردگان به محمدرضا برگزيد و لايحه تأسيس ساواك در همين زمان تهيه و تقديم مجلس شد. با نخست وزيري دكتر منوچهر اقبال در فروردين ۱۳۳۶ ، علم از مسئوليت دولتي كناره گيري كرد، اما بلافاصله در چارچوب نمايش دموكراسي در كشور، رهبري حزب مردم را كه به عنوان اقليت در برابر حزب مليون به رهبري دكتر اقبال تشكيل شده بود، برعهده گرفت كه تا تابستان ۱۳۳۹ ادامه داشت. وي در تيرماه ۱۳۴۱ پس از استعفاي علي اميني از نخست وزيري، به اين سمت گمارده شد و در جريان قيام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ ، دستور آتش گشودن به روي تظاهركنندگان را صادر كرد.

علم در ۱۷ اسفند همين سال از نخست وزيري استعفا و چند روز پس از آن به رياست دانشگاه پهلوي شيراز منصوب شد. اين مسئوليت حدود سه سال به طول كشيد و سرانجام علم در آذرماه ۱۳۴۵ پس از بركناري حسين قدس نخعي از وزارت دربار، عهده دار اين سمت گرديد كه تا مردادماه ۱۳۵۶ ، يعني زماني كه وخامت حالش به دليل پيشرفت بيماري سرطان خون و مؤثر واقع نشدن معالجات، امكان فعاليت را از او گرفت در اين مسئوليت باقي ماند. اسدالله علم در ۲۴ فروردين ۱۳۵۷ در بيمارستاني در امريكا درگذشت و جنازه اش پس از انتقال به تهران، در مقبره خانوادگي در مشهد دفن گرديد.

نسخه کامل PDF

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *