نقدى بر خاطرات اسدالله علم
دفتر مطالعات و تدوين تاريخ ايران
اميراسدالله علم در سال 1298 ش در بيرجند به دنيا آمد. پدرش، محمدابراهيم شوكت الملك علم، حاكم قائنات و سيستان و از وابستگان سياست انگلستان بود كه در كودتاي 1299 رضاخان از حاميان وي به شمار مي رفت. به همين سبب شوكت الملك در دوران پادشاهي رضاخان چند دوره وزارت پست و تلگراف و تلفن را بر عهده داشت.
اسدالله علم تحصيلات ابتدايي و متوسطه را در زادگاهش گذرانيد و اگرچه قصد داشت براي ادامه تحصيل در رشته كشاورزي به يكي از كشورهاي اروپايي عزيمت كند، اما به دستور رضاشاه، تحصيلات عالي را در اين رشته در دانشكده كشاورزي كرج (وابسته به دانشگاه تهران) پي گرفت. وي پيش از آغاز تحصيلات در پاييز سال 1318 به امر رضاشاه با ملك تاج قوام (دختر قوام الملك شيرازي) ازدواج كرد. علم در سال 1321 پس از اخذ مدرك ليسانس، همراه همسرش عازم بيرجند شد و تا هنگام مرگ پدرش در سوم آذر 1323 در همان جا ماند. در پي اين واقعه، وي سرپرستي املاك وسيع خانوادگي شان در بيرجند و قائنات را به ديگري سپرد و راهي تهران گرديد و در اواخر سال از سوي احمد قوام (نخست وزير وقت) به عنوان فرماندار كل سيستان و بلوچستان منصوب و رهسپار زاهدان شد.
ورود به كابينه محمد ساعد در دي ماه 1328 به عنوان وزير كشور مسئوليت بعدي علم در دستگاه دولتي بود كه بيش از يك ماه طول نكشيد و سپس در كابينه بعدي ساعد كه در اسفندماه همين سال معرفي شد، به عنوان وزير كشاورزي ظاهر گرديد. وي همچنين در كابينه علي منصور (فروردين 1329) وزارت كشاورزي را بر عهده داشت و در كابينه سپهبد علي رزم آرا (تير 1329) عهده دار وزارت كار شد. در پي اوج گيري نهضت ملي و ترور رزم آرا و سپس تشكيل كابينه دكتر محمد مصدق، علم از وزارت بركنار شد، اما به دليل اعلام وفاداري به شاه، ضمن آنكه بيش از پيش به محمدرضا نزديك گرديد، در تيرماه 1331 از سوي او به سرپرستي املاك و مستغلات پهلوي گماشته شد.
در اين هنگام به علت اقدامات و تحركاتي در چارچوب حمايت از شاه، از سوي مصدق محترمانه به بيرجند تبعيد شد و تا هنگام كودتاي 28 مرداد 1332 در آن منطقه به سر برد. در پي سقوط دولت دكتر مصدق، علم به تهران بازگشت و مجدداً به سرپرستي املاك و مستغلات پهلوي منصوب گرديد و البته در حلقه نزديكترين ياران محمدرضا نيز درآمد. وي در كابينه حسين علاء كه در پي بركناري زاهدي از نخست وزيري در فروردين 1334 تشكيل شده بود، به وزارت كشور منصوب شد و نقش مهمي را در وارد كردن اشخاص مورد نظر شاه به مجلس نوزدهم ايفا كرد. علم همچنين كليه استانداران و فرمانداران را نيز از سرسپردگان به محمدرضا برگزيد و لايحه تأسيس ساواك در همين زمان تهيه و تقديم مجلس شد. با نخست وزيري دكتر منوچهر اقبال در فروردين 1336 ، علم از مسئوليت دولتي كناره گيري كرد، اما بلافاصله در چارچوب نمايش دموكراسي در كشور، رهبري حزب مردم را كه به عنوان اقليت در برابر حزب مليون به رهبري دكتر اقبال تشكيل شده بود، برعهده گرفت كه تا تابستان 1339 ادامه داشت. وي در تيرماه 1341 پس از استعفاي علي اميني از نخست وزيري، به اين سمت گمارده شد و در جريان قيام 15 خرداد 1342 ، دستور آتش گشودن به روي تظاهركنندگان را صادر كرد.
علم در 17 اسفند همين سال از نخست وزيري استعفا و چند روز پس از آن به رياست دانشگاه پهلوي شيراز منصوب شد. اين مسئوليت حدود سه سال به طول كشيد و سرانجام علم در آذرماه 1345 پس از بركناري حسين قدس نخعي از وزارت دربار، عهده دار اين سمت گرديد كه تا مردادماه 1356 ، يعني زماني كه وخامت حالش به دليل پيشرفت بيماري سرطان خون و مؤثر واقع نشدن معالجات، امكان فعاليت را از او گرفت در اين مسئوليت باقي ماند. اسدالله علم در 24 فروردين 1357 در بيمارستاني در امريكا درگذشت و جنازه اش پس از انتقال به تهران، در مقبره خانوادگي در مشهد دفن گرديد.
نسخه کامل PDF
