جامعه مدرسين، مرجعيت امام و منشور تاريخ‌نگاری انقلاب اسلامی

سند مذكور نشان مي‌دهد كه در گزارش ساواك در سال ۱۳۳۵ براي رژيم شاه، مقام مرجعيت و دايره نفوذ و جذب شاگرد و اهميت درس امام‌خميني نسبت به ديگر مراجع به مراتب بيشتر مورد توجه قرار داشته است و اين‌گونه نبود كه امام عنوان مرجعيت نداشت و ساواک می‌خواست با استفاده از این نقطه ضعف، امام را تحت فشار قرار دهد.

ب. روزنامه كيهان در فروردين سال ۱۳۴۰ پس از رحلت آيت‌الله بروجردي در مطلبي تحت عنوان «شرايط انتخاب مرجع تقليد و علمايي كه از آنها نام برده مي‌شود» مي‌نويسد:

… علمايي كه در قم هستند و صلاحيت مرجعيت تقليد را دارا مي‌باشند عبارت‌اند از:

۱. حضرت آيت‌الله حاج‌آقا روح‌الله خميني كه اكنون در حوزه علميه قم كلاس دارند و بيش از ۴۰۰ نفر را تدريس مي‌نمايند.

۲. حضرت آيت‌الله آقا سيدمحمدرضا گلپايگاني

۳. حضرت‌ آيت‌الله … (۱۱)

همان‌طور كه ملاحظه مي‌شود رسانه‌هاي رژيم شاه در اين گزارش هم نتوانستند شأنيت بالاي مقام مرجعيت امام را نسبت به مراجع ديگر ناديده بگيرند و آن را كتمان نمايند؛ بنابراین چگونه امکان دارد در سال ۱۳۴۲ ندانند که امام هم در کنار دیگر مراجع عنوان مرجعیت دارد و نمی‌توان طبق قانون اساسی با او برخورد کرد؟!

ج. تلگراف شهربانی قم به اداره اطلاعات شهربانی کل کشور در تاریخ ۱۰/۸/۱۳۴۱ به شماره ۱۷۶۵/۵ که در آن نوشته شده است: طبق اطلاع، عده‌ای از آیات عظام و علماي طراز اول قم من‌جمله: ۱. آیت‌الله شریعتمداری ۲. آیت‌الله گلپایگانی ۳. آیت‌الله خمینی ۴. …. محرمانه و محدود هر شب در منزل یکی از آنها جلسه تشکیل و پیرامون لایحه… مذاکره و تبادل افکار می‌نماید. (۱۲) نشان می‌دهد که مقام مرجعیت امام از دید مأموران شاه، مخفی نیست پس چگونه امکان دارد از دید مردم مخفی باشد؟

سه سند مذکور که از میان ده‌ها سند برگزیده شد بیانگر آن است که مأموران رژیم شاه از عنوان مرجعیت امام آگاهی کامل داشتند و می‌دانستند که نمی‌توانند به همین راحتی، امام را از صحنه خارج سازند.

د. نامه‌هاي علما، انجمن‌ها، هيئت‌ها، اصناف و غيره در مسئله تصويب‌نامه انجمن‌هاي ايالتي و ولايتي در سال ۱۳۴۱ نشان مي‌دهد كه نه‌تنها در ذهن مأموران رژیم شاه بلکه در حافظه حوزه‌هاي علميه سراسر كشور، قشرهاي مختلف مردمي و اصناف نیز امام‌خميني به‌عنوان يكي از مراجع بزرگ تقليد شناخته شده بودند و اين‌گونه نبوده است كه امام در سال ۱۳۴۲ پس از دستگيري از طريق جامعه مدرسين حوزه علميه قم (که خود هنوز وجود خارجی نداشت) عنوان مرجعيت پيدا كرده باشد؛ به‌عنوان نمونه به تعدادي از نامه‌هاي مربوط به سال ۱۳۴۱ و سال ۱۳۴۲ (تا قبل از دستگيري حضرت امام كه تمام خطابات آن با عنوان مرجع بزرگ جهان تشيع يا حضرت‌آيت‌الله‌العظمي شروع مي‌شود) اشاره مي‌كنيم تا مشخص شود آنچه ادعا مي‌گردد منطبق با حقايق تاريخي نيست و در حافظه پاره‌اي از شخصيت‌هاي منتسب به انقلاب بايد اصلاح گردد.

– متن تلگرام هيئت علميه شهرستان لار به نخست‌وزير درباره تصويب‌نامه انجمن‌هاي ايالتي و ولايتي و رونوشت براي حضرتين آيت‌الله‌العظمي خميني و شريعتمداري به تاريخ ۱۵/۸/۱۳۴۱؛ (۱۳)

– متن تلگرام جمعي روحانيان شهرستان رفسنجان به محضر مقدس آيات عظام و حجج ‌اسلام و مراجع عاليقدر عالم تشيع، حضرت آيت‌الله گلپايگاني، حضرت آيت‌الله خميني و حضرت آيت‌الله شريعتمداري و ساير حجج ‌اسلام به تاريخ ۱۶/۸/۱۳۴۱؛ (۱۴)

– متن تلگرام جمعي از روحانيان زنجان به آيات عظام حضرت آيت‌الله‌العظمي آقاي ميلاني (مشهد)، حضرت آيت‌الله‌العظمي آقاي خميني و… (قم) … به تاريخ ۱۷/۸/۱۳۴۱؛ (۱۵)

– متن تلگرام روحانيان خرم‌آباد به آيات عظام، حضرت آيت‌الله‌العظمي آقاي گلپايگاني و رونوشت به حضرت آيت‌الله‌العظمي آقاي خميني و… در خصوص تصويب‌نامه انجمن‌هاي ايالتي و ولايتي در تاريخ آذرماه ۱۳۴۱؛ (۱۶)

– متن تلگرام دو تن از روحانيان زنجان به آيات عظام حضرت آيت‌الله‌العظمي گلپايگاني و آيت‌الله‌العظمي خميني و… در خصوص فاجعه مدرسه فيضيه به تاريخ ۱۹/۱/۱۳۴۲. (۱۷)

در مجموعه پنج‌جلدي اسناد انقلاب اسلامي و همچنين در كتاب نهضت امام‌خميني و مجموعه پنج‌جلدی امام‌خمینی در آیینه اسناد شهربانی و مجموعه بیست‌جلدی امام‌خمینی در آیینه اسناد ساواک، حجم وسيعي از اين اطلاعيه‌ها و بيانيه‌ها وجود دارد كه نشان مي‌دهد صادركنندگان آن از مقام مرجعيت امام راحل در ميان ساير مراجع وقت آگاه بودند و اين‌گونه نيست كه امام در هنگام دستگيري در خرداد سال ۱۳۴۲ عنوان مرجعيت نداشته باشند.

اسناد مذكور كه از ميان ده‌ها سند انتخاب گرديدند بيانگر اين واقعيت هستند كه داعيه‌هاي عدم عنوان مرجعيت براي امام راحل در هنگام دستگيري با بخش عظيمي از اسناد تاريخي همسازي ندارند و مشهوراتي بيش نيستند كه بر واقعيت‌ها و حقايق تاريخي متكي نيستند.

۲. آيا اطلاعيه‌اي با عنوان جامعه مدرسين حوزه علميه قم در تأييد مرجعيت امام راحل در تاريخ وجود دارد؟

همان‌طوري‌كه عنوان شد، نهاد جامعه مدرسين حوزه علميه قم تا قبل از انقلاب اسلامي هيچ‌گاه به‌عنوان يك نهاد، اطلاعيه‌اي به‌صورت علني منتشر نكرد و ملت ايران تا قبل از انقلاب اسلامي با نام اين نهاد آشنايي نداشتند. آنچه به‌عنوان اسناد تاريخي در دفاع از مرجعيت امام راحل در ايام بازداشت وجود دارد، استفساري است از حضرات‌ آيات آقايان حاج شيخ محمدتقي آملي، مرعشي نجفي، سيدمحمدهادي ميلاني (و شايد علماي ديگر) درباره مقام و شخصيت علمي امام‌خميني كه اين استفساريه‌ها يكي به امضاي جمعي از طلاب علوم ديني، يكي به امضاي اصناف بازار، يكي به امضاي «عده‌اي از اصناف و تجار تهران» و در نهايت يكي به امضاي «عده‌اي از مقلدين ايشان» منتشر شده است. (۱۸) در هيچ‌يك از اين استفساريه‌ها نامي از جامعه مدرسين حوزه علميه قم ديده نمي‌شود و مشخص نيست حضرت آيت‌الله يزدي يا كساني كه ادعا مي‌كنند جامعه مدرسين حوزه علميه قم تلاش كرد تا امام عنوان مرجعيت پيدا كند و دست ساواك از هرگونه تعرض به جان امام بسته شود با تكيه بر كدام دليل و سندي چنين مسئله‌اي را منتشر مي‌كنند؟!

متأسفانه در دو دهه اخير، مطالب و مشهورات زيادي در قالب مصاحبه‌ها، تاريخ شفاهي، خاطرات، متون درسي، متون تاريخي و امثال اينها در سطح كشور منتشر شده است كه بخش قابل توجهي از اين آثار، فاقد مباني تاريخي و مستندات غير قابل مناقشه پيرامون امام راحل، انقلاب اسلامي و نهضت بزرگ ملت ايران در دو سده اخير مي‌باشند. اين آثار نه تنها مباني محكمي در حوزه تاريخ‌نگاري انقلاب اسلامي ندارند بلكه با القائات ضدونقيض و فاقد مستندات تاريخي، فهم اين بخش از تاريخ ما را دچار ابهامات زيادي كرده‌اند؛ ابهاماتي كه دشمنان امام و انقلاب اسلامي سال‌ها در پي القاء آنها بودند.

اينكه افراد، شخصيت‌ها، جريانات، احزاب، گروه‌ها و سازمان‌ها با چه انگيزه‌هايي تاريخ يك ملت را تحريف مي‌كنند يك مسئله است و اينكه عده‌اي به‌خاطر جهل نسبت به تاريخ به جعل تاريخ مي‌پردازند مسئله مهم‌تري است. تاريخ ملت‌ها هميشه در معرض تحريف جريان‌هاي ذينفع يا معارض قرار دارد اما مسئله مهم اين است كه چرا شخصيت‌ها، جريانات و نهادهايي كه معتقد به تاريخ، هويت، فرهنگ، باورها و ارزش‌هاي يك ملت هستند و خود جزء رنج‌کشیده‌ها می‌باشند فضا را براي چنين روش‌هايي فراهم مي‌سازند؟

در جايي كه اسناد و مدارك تاريخي به اندازه كافي زمينه‌هاي وقوع يك رخداد را توضيح مي‌دهند چرا بايد با برداشت‌هاي شخصي و قرائت‌هاي فردي يا جرياني يا جناحي، فهم تاريخ را تيره نماييم؟

اگر در فهم تاريخ، گرفتار تعارض بين منقول و معقول يا منقول و محسوس شديم بايد چه كنيم؟ مثلاً اگر بنا باشد بين منقولات بعضي از شخصيت‌ها، جريانات يا گروه‌ها و مستندات تاريخي – در جاهايي كه مستندات گويا هستند و به تأويل و تفسير نيازي ندارند- يكي را انتخاب كنيم، آيا مستندات اعتبار دارند يا نقل قول‌ها؟

عقل مي‌گويد كه اعتبار مستندات از نقل قول‌ها بيشتر است؛ به‌عنوان مثال همه ما مي‌دانيم كه نامه مورخ ۶/۱/۶۸ كه در آن امام‌خميني(س)، آقاي منتظري را از مقام قائم‌مقام رهبري عزل كرد يك سند غير قابل ترديد تاريخي است. اينكه امام در اين نامه به آقاي منتظري گفته است: «روشن شده است كه شما اين كشور و انقلاب اسلامي عزيز مردم مسلمان ايران را پس از من به دست ليبرال‌ها و از كانال آنها به منافقين مي‌سپاريد»، نه‌تنها يك واقعيت بود بلكه رفتارهاي بعدي آقاي منتظري تا زمان مرگ، صحت ديدگاه‌هاي امام و عدم صلاحيت و مشروعيت وي براي رهبري آينده‌ نظام را به اثبات مي‌رساند. اكنون كساني كه خود را منتسب به وي مي‌دانند با تكيه بر كدام سند تاريخي مي‌خواهند تلاش كنند كه در صحت اين نامه ترديد ايجاد نمايند و توهمات، ذهنيات و حدسيات خود را جايگزين يك سند تاريخي سازند؟

اگر چنين نامه‌اي از امام صادر نشده بود و آقاي منتظري و منافقين بيت وي، كه بعدها تخم ترديد در اين سند تاريخي را در شوره‌زار نفاق حاكم بر اطرافيان منتظري نشاندند، نسبت به صحت آن شك داشتند، منتظري هيچ‌گاه در نامه ۷/۱/۶۸ خطاب به امام نمي‌نوشت: «نامه ۶/۱/۶۸ حضرتعالي ملاحظه شد». آيا وقتي امام در نامه ۸/۱/۶۸ به نامه ۷/۱/۶۸ آقاي منتظري پاسخ مي‌دهد و سعي مي‌كند با دلجويي از سقوط بيشتر وي در جريان نفاق جلوگيري كند، خود اين پاسخ كه سند انكارناپذير ديگري در تاريخ است نشان نمي‌دهد كه نامه ۶/۱/۶۸ صحت دارد و از طرف امام صادر شده است؟ مگر اينكه منافقان بيت آقاي منتظري ادعا كنند كه دلجويي امام در نامه ۸/۱/۶۸ نيز صحت ندارد و آن دلجويي نيز از ناحيه امام نبوده است.

اگر نقل قول‌ها بر اسناد تاريخي رجحان دارند پس بايد اظهارات امام در شب ۷/۱/۶۸ در حضور سران كشور از جمله مقام معظم رهبري و آقايان هاشمي‌رفسنجاني، ميرحسين موسوي (نخست‌وزير)، موسوي اردبيلي، آيت‌الله مشكيني (رئيس مجلس خبرگان) و آيت‌الله اميني درباره اينكه آقاي منتظري فاسق، فاسد، مفسد… هستند، به‌عنوان يك سند تاريخي ثبت و ضبط شود و معيار قرار گيرد. اگر اين عبارات از نامه ۶/۱/۶۸ مهم‌تر و گوياتر هستند، چرا منافقين بيت آقاي منتظري كه اكنون سردمداري آنها را احمد منتظري به‌عهده گرفته است اين نقل قول را از بعضی سران حاضر در آن جلسه مخصوصاً از آقاي ميرحسين موسوي يا از آقاي هاشمي‌‌رفسنجاني استفسار نمي‌كنند و آن را به‌جاي نامه ۶/۱/۶۸ نمي‌گذارند؟! مگر نمی‌گویند که نقل قول‌ها از اسناد معتبرتر هستند؟

غرض از بيان اين نمونه تاريخي اين بود كه نشان دهيم نمي‌توان مشهورات، متواترات و نقل قول‌ها را جايگزين اسناد تاريخي كرد و نتايج ديگري اخذ نمود.

تاريخ، متشكل از روايت‌هاي مختلف است و هر روايتي نيز از رويدادهاي متفاوتي گزارش مي‌دهد. سركوب دستگاه استنادي در تاريخ و تقليل اين اسناد به بخش دروني نقل قول‌هاي اشخاص كه در آن رخدادها به‌منزله محتواي تأييدنشده و در نتيجه غير قابل استناد عمل مي‌كنند، چيزي از تاريخ باقي نمي‌گذارد. دستگاه مفهومي درك تاريخ، نمي‌تواند خود را از مستندات تاريخي بي‌نياز سازد و بيان رخدادها را به بخش فردي، خصوصي و دروني افراد، جريان‌ها، سازمان‌ها، گروه‌ها و احزاب واگذار نمايد. امروزه تاریخ شفاهی در حال تحميل سیطره خود بر تاریخ مکتوب و مستند است زيرا مأموریت سرکوب دستگاه استنادی تاریخ و تقلیل این دستگاه استنادی به نقل قول‌های شخصی را به‌عهده گرفته است؛ در حالی‌که ارزش تاریخ شفاهی تا جایی است که زمینه را برای تفسیر دقیق‌تر مستندات تاریخی فراهم سازد نه اینکه خود به‌جای تاریخ نشیند و مستندات را از صحنه خارج سازد.

تاريخ، منطق كشف و ايجاد است و كساني مي‌توانند از پس شناخت سرزمين‌هاي ناشناخته رخدادهاي تاريخي برآيند كه استعداد توليد معرفت براساس رخدادها و بازشناسي مجدد رخدادها را براساس مستندات تاريخي داشته باشند؛ به همين اعتبار است كه در آغاز دهه چهارم انقلاب اسلامي انديشه نگارش دانشنامه و دايره‌المعارف انقلاب اسلامي در سرلوحه سياست‌هاي مؤسسه تاريخ‌پژوهي ايران معاصر قرار گرفته و نام اين مؤسسه به مؤسسه تاريخ‌پژوهي و تدوين دانشنامه انقلاب اسلامي تغيير يافته است.

حجم وسيع منابع منقول، متضاد و متناقضي كه در حوزه‌هاي مختلف تاريخ‌نگاري انقلاب اسلامي در اين سه دهه توليد شده خطر تحريف تاريخ انقلاب اسلامي را دو چندان ساخته است.

با وجود اينكه ملت ايران هنوز در فضاي انقلاب اسلامي تنفس مي‌كند و هنوز بسياري از مبارزان راه آزادي و آرمان‌هاي امام‌خميني زنده هستند، تحريف رخدادهاي انقلاب اسلامي و آرمان‌هاي امام‌خميني به اشكال متفاوتي هر روز ادامه دارد و به كوهي از آثار، متون تاريخي و گفتارهاي شفاهي سطحي بدل شده است. نزدیک به دو دهه است که تاریخ شفاهی، تیشه جهل و تحریف به دستگاه استنادی تاریخ می‌زند و اگر نجنبیم چند صباحی دیگر اسناد تاریخی، اعتبار خود را از دست مي‌دهند و مورد تردید واقع می‌شوند و نقل قول‌های بی‌مایه جای آنها را می‌گیرند.

بنياد تاريخ‌پژوهي و دانشنامه انقلاب اسلامي با استعانت از خداوند در نظر دارد با تكيه بر مستندات تاريخي انقلاب اسلامي در مقابل روش‌هاي ناپسند تحريف تاريخ از ناحيه هر جريان، گروه و حزبي در هر مقام و منصبي از ميراث گرانقدر انديشه‌هاي امام‌خميني پشتيباني نمايد؛ اين وظيفه‌اي بود كه امام راحل در نامه مورخ ۲۵/۱۰/۶۷ برعهده تاریخ‌نگاران انقلاب اسلامی گذاشت و آن نامه اكنون منشور تاريخ‌نگاري انقلاب اسلامي و شاخص سياست‌هاي تاريخ‌نگاري بنياد تاريخ‌پژوهي و دانشنامه انقلاب اسلامي است. اين بنياد با تكيه بر آرمان‌هاي امام‌خميني در حوزه تاريخ‌نگاري به اصول زير پايبند است:

۱. با دقت تاريخ حماسه‌آفرين و پرحادثه انقلاب اسلامي بي‌نظير مردم قهرمان ايران را آن‌گونه كه هست ثبت نمايد.

۲. تاريخ را آن‌گونه كه اتفاق افتاده است ثبت و ضبط نمايد نه آن‌گونه كه افراد يا جريان‌ها مايل‌اند و نه آن‌گونه كه بعضي از مورخان دستور گرفته‌اند تاريخ انقلاب را بنويسند.

۳. هدف قيام مردم ايران را مشخص نمايد تا اهداف انقلاب اسلامي در مسلخ اغراض افراد و جريان‌ها يا اربابانشان ذبح نشود.

۴. اجازه ندهد كساني به نوشتن تاريخ پرافتخار انقلاب اسلامي ايران مشغول شوند كه سر در آخور غرب و شرق دارند.

۵. تاريخ انقلاب اسلامي مستند به صدا، فيلم و حاوي مطالب گوناگون انقلاب از زبان توده‌هاي مردم رنجديده نوشته شود نه از زبان جريان‌ها و گروه‌هاي خاص.

۶. پايه‌هاي تاريخ انقلاب اسلامي مانند خود انقلاب، بر دوش پابرهنگان مغضوب قدرت‌ها و ابرقدرت‌‌ها قرار گيرد نه افرادي كه وابسته به آنها و مورد تأييد و اعتماد آنها هستند.

۷. در تاريخ‌نگاري انقلاب اسلامي نشان داده شود كه چگونه مردم عليه ظلم و بيداد، تحجر و واپسگرايي قيام كردند و فكر اسلام ناب محمدي را جايگزين تفكر اسلام سلطنتي، اسلام سرمايه‌داري، اسلام التقاط و در يك كلمه اسلام امريكايي كردند.

۸. در تاريخ‌نگاري انقلاب اسلامي نشان داده شود كه چگونه در جمود حوزه‌هاي علميه آن زمان كه هر حركتي را متهم به حركت ماركسيستي يا حركت انگليسي مي‌كردند، تني چند از عالمان دين‌باور، دست در دست مردم كوچه و بازار، مردم فقير و زجركشيده گذاشتند و خود را به آتش و خون زدند و از آن پيروز بيرون آمدند.

۹. در تاريخ‌نگاري انقلاب اسلامي به‌روشني ترسيم شود كه در سال ۴۱، سال شروع انقلاب اسلامي و مبارزه روحانيت اصيل در مرگ‌آباد تحجر و مقدس‌مآبي، چه ظلم‌ها بر عده‌اي روحاني پاكباخته رفت.

۱۰. در تاريخ‌نگاري انقلاب اسلامي نشان داده شود كه روحانيت اصيل چه ناله‌هاي دردمندانه‌اي كردند، چه خون دل‌ها خوردند و حتي متهم به جاسوسي و بي‌ديني شدند ولي با توكل بر خداي بزرگ از تهمت و ناسزا نهراسيدند و خود را به طوفان بلا زدند.

۱۱. در تاريخ‌نگاري انقلاب اسلامي به‌روشني ترسيم شود كه چگونه روحانيت اصيل در جنگ نابرابر ايمان و كفر، علم و خرافه، روشنفكري و تحجرگرايي، سرافراز ولي غرقه به خون ياران و رفيقان خويش پيروز شدند.

آنچه گفته شد منشور تاريخ‌نگاري انقلاب اسلامي است كه امام‌خميني(س) آرزو داشت قيام بزرگ ملت ايران و نهضت اصيل روحانيت براساس آن به نگارش درآيد. بنیاد تاریخ‌پژوهی و دانشنامه انقلاب اسلامی از همه دلباختگان راه امام و آرمان‌های انقلاب اسلامی و کسانی که به خمینی کبیر عشق می‌ورزند و راه او و نظام جمهوری اسلامی و نظریه مترقی ولایت مطلقه فقیه را تنها راه سعادت، عزت، سربلندی، پیشرفت و تعالی ملت بزرگ ایران و جهان اسلام می‌دانند انتظار دارد که در این مسیر پرتلاطم، که از طعنه دشمنان غدار انقلاب اسلامی و دوستان نادان در امان نخواهد بود، با بیداری و دیده‌بانی مستمر اجازه ندهند این انقلاب به‌دست نااهلان، منافقان، قدرت‌طلبان، منحرفان و فرصت‌طلبان افتد.